درآمد ناخالص کشت و فروش باریجه: 94 میلیارد تومان طی 3 سال!/ ضرورت ورود جدی بخش صنعت به حوزه فراوری گیاهان دارویی

کشت و فروش باریجه در حالی 94 میلیارد تومان درآمد ناخالص به همراه دارد که استان سمنان برای کشت 130 نوع گیاه دارویی قابل فراوری مستعد است!

به گزارش خبرنگار مرآت، نزدیک به 9 میلیون و 300 هزار هکتار از اراضی استان در شمول تعریف منابع طبیعی می گنجد و شامل جنگل‌ها، مراتع و بیابان‌هاست. 5.5 میلیون‌هکتار از اراضی استان را بیابان‌ها تشکیل می‌دهند. تمامی طرح‌های مرتبط با جنگل‌ها، مراتع و بیابان‌ها که در اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری طرح‌ریزی می‌شوند، باید در ابتدا در کمیته فنی این اداره‌کل به تصویب برسد و سپس به مرحله اجرا برسد.

شعار اساسی کمیته فنی، «حفظ، احیاء، توسعه و در نهایت بهره‌برداری» است. اقدامات اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری به طور کلی به چهار بخش «مکانیکی»، «بیولوژیک» شامل کاشت گیاهان و درختان، «بیومکانیکی» شامل اقداماتی نظیر بانکت‌بندی و «مدیریتی» شامل برنامه‌ریزی صحیح به منظور استفاده درست از منابع طبیعی، تقسیم می‌شود.

در راستای اصل واپسین شعار مذکور و در ذیل عنوان «پروژه‌های بیولوژیک»، اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان به منظور بهره‌برداری مطلوب از عرصه‌های طبیعی، دو سه سالی است که به کشت گیاهان دارویی با کمک بهره‌برداران محلی روی آورده است. به گفته سیدابوالفضل ولیی رئیس اداره مرتع اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان نحوه تعامل با بهره‌برداران محلی به واسطه انعقاد قرارداد محضری در دفاتر اسناد رسمی مابین نماینده اداره‌کل که شخص مدیرکل است و بهره‌بردار، به عنوان مجری پروژه، تعریف می‌شود.

بر اساس قرارداد مذکور بهره‌برداری از مراتع به مجریان طرح واگذار می‌شود. یکی از بایسته‌های اجرای چنین پروژه‌هایی آن است که از ورود به دام به مراتع جلوگیری شود. اقدام مذکور به طور خاص در راستای اصول اقتصاد مقاومتی تعریف می‌شود؛ اصولی که مبتنی بر درون‌زایی و مردم‌نهادی است.

این مسأله‌ای است که علی‌اصغر جلالی، معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان بر آن تأکید می‌کند و می‌گوید ما تصمیم نداریم که اقدامات خود را به صورت روتین به پیمانکاران واگذار کنیم، بلکه تلاش می‌کنیم پروژه‌های خود را به صورت مشارکت‌محور و با کمک مردم به انجام برسانیم. یکی از مزایای جلب مشارکت مردمی این است که مراقبت از عرصه‌های طبیعی را سهل‌تر می‌کند.

علوفه‌کاری در 22 هکتار از اراضی استان در حال انجام است

اقدام مذکور البته یکی از 6 پروژه مهمی است که اداره‌کل منابع طبیعی آن را دنبال می‌کند. این پروژه‌ها در 10 حوزه آبخیز با استفاده از منابع تخصیص‌یافته از محل صندوق توسعه ملی در دست انجام است و هدف کلی تمامی آن‌ها حفظ آب و خاک، کنترل فرسایش و رسوب و اقتصادی کردن طرح‌های منابع طبیعی است. «کپه‌کاری»، «نهال‌کاری مثمر و غیرمثمر»، «بذرکاری» و «علوفه‌کاری» نیز از جمله این پروژه‌ها هستند؛ کما این که علوفه‌کاری در 22 هکتار از اراضی استان با هدف بهره‌برداری مطلوب از دیم‌زارهای کم‌بازده، تولید علوفه بیش‌تر و کاهش فشار دام به مراتع در برنامه کاری اداره مذکور قرار دارد.

این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ چراکه در صورت تخریب مراتع به واسطه چرای دام، احتمال جاری شدن سیل به شدت افزایش پیدا می‌کند و از آن‌جا که استان ما میزبان بارش‌های رگباری با شدت بالا و زمان کوتاه است، این احتمال قوی‌تر نیز می‌شود. افزون بر این، کاشت بادام کوهی که کاربردهای دارویی فراوانی دارد به همراه بیش از هشت بذر دیگر می‌تواند عواید اقتصادی بسیاری را نصیب استان کند.

باریجه؛ از جمله گیاهان در معرض خطر انقراض

معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، اقتصادی‌ترین محصولی که در فرایند مذکور کشت می‌شود را «باریجه» می‌داند. کشت این گیاه در استان سمنان، در سال 65 و در شهرستان رامه گرمسار آغاز شده است. این گیاه به طور سنتی نیز توسط روستاییان در عبدل‌آباد و امامزاده عبدالله کشت می‌شده است. جالب است بدانید که این گیاه در زمره گیاهان در معرض خطر انقراض تلقی می‌شود؛ بنابراین می‌توانید حدس بزنید که کشت آن می‌تواند تا چه اندازه مهم باشد.

این گیاه دارویی را در ایران کیلویی 100 تا 120 هزار تومان به فروش می‌رسانند اما همین گیاه وقتی به امارات صادر می‌شود، با یک فراوری ساده تا سه برابر قیمت پیدا می‌کند! بکارگیری فراورده‌های حاصله از باریجه در تولید چسب‌های نامرئی که در صنعت جواهرسازی به کار می‌رود تنها یکی از کاربردهای این گیاه است. افزون بر این کشور فرانسه در صنعت عطرسازی نیز از فراورده‌های این گیاه استفاده می‌کند.

تأسف‌آور این است که ما بسیاری از کاربردهای باریجه و شیوه‌های فراوری آن را نمی‌دانیم! این معضلی است که ما در ارتباط با محصول استراتژیک زعفران هم با آن مواجه هستیم؛ محصولی که می‌توان آن را تا کیلویی 12 میلیون تومان هم به فروش رساند. جلالی می‌گوید باید زنجیره تولید تا فراوری این محصولات تکمیل شود. وظیفه اداره‌کل منابع طبیعی حداکثر «حفظ، احیاء، توسعه و بهره‌برداری» است؛ بنابراین صنعت در این‌جا باید به کمک اداره‌کل منابع طبیعی بیاید.

ظاهرا آمار آورده‌های اقتصادی مربوط به کشت باریجه در کتابچه‌ای توسط اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری مدون شده است. مسائل اقتصادی مربوط به «وشق»، «بادام کوهی»، «آنغوزه» و «گل گاو زبان» هم در کتابچه‌ای مورد توجه قرار گرفته است که مورد آخر در منطقه کالپوش کشت می‌شود. بادام کوهی نیز با مشارکت مردم در مناطقی همچون مهدیشهر، شهمیرزاد و گردنه آهوان کشت می‌شود.

تشدید همکاری‌ها میان بهره‌برداران محلی و اداره‌کل منابع طبیعی

برای جلب مشارکت مطلوب، کارگاه‌های آموزشی گوناگونی برای بهره‌برداران و دامداران برگزار می‌شود؛ برگزاری این کارگاه‌ها طی دو سال اخیر باعث شده که همکاری میان بهره‌برداران محلی و اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تشدید شود بدین واسطه تضمین بیش‌تری برای بهبود جنبه‌های اقتصادی پروژه‌های مذکور وجود خواهد داشت.

تشدید همکاری‌ها میان بهره‌بردارانی که در پروژه‌ها ذینفع هستند، فصل جدیدی را در حفاظت از عرصه‌های طبیعی می‌گشاید. از طرفی بدیهی است که توجیه اقتصادی طرح‌هایی از این دست، می‌تواند بهره‌برداران و سرمایه‌گذاران را برای توسعه این طرح‌ها ترغیب کند. تنها در سال جاری و با استفاده اعتبارات تخصیص‌یافته از محل صندوق توسعه ملی، در 2 هزار و 444 هکتار کشت گیاهان دارویی و مرتعی در دستور کار قرار گرفته است.

اعتبار یک میلیاردی برای کشت 4 گیاه استراتژیک

افزون بر این چنان‌که پیش‌تر هم اعلام شده بود 5 هزار هکتار از اراضی استان نیز تحت کشت گیاهان دارویی قرار دارد که رقمی بالغ بر 11 میلیارد ریال نیز برای این اقدام درنظر گرفته شده است. به تفکیک، برای کشت امسال «وشق» 510، «آنغوزه» 220، «بادام کوهی» 350 و گل‌گاو‌زبان 100 میلیون تومان اعتبار درنظر گرفته شده است. هزینه‌های کارگر و بذر و... نیز به این هزینه‌ها اضافه می‌شود. اگر این پروژه با موفقیت به سرانجام برسد، درآمد قابل توجهی برای استان حاصل خواهد شد.

در جریان اجرای این پروژه به میزان 130 هزار نفر روز اشتغال ایجاد می‌شود که این رقم بعبارتی برابر ایجاد اشتغال موقت برای یکهزار و 300 نفر است. سعید الهی پناه کارشناس مسئول گیاهان دارویی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان می‌گوید در استان سمنان حدود 3 هزار گونه گیاه مرتعی و جنگلی وجود دارد که از این میزان، 130 گونه، گیاه دارویی و صنعتی هستند.

از این میزان هم با توجه به شرایط اقلیمی تنها 4 یا 5 گونه مجوز برداشت و بهره‌برداری به صورت صنعتی دارد! چنان‌که ذکر شد کشت باریجه و کتیرا از حدود 2 سال قبل مورد توجه قرار گرفته است؛ آویشن و گل گاو زبان هم کم و بیش در اراضی استان کشت می‌شود. جالب است بدانید که در سال‌های 95 و 96 چیزی در حدود 10 هزار هکتار از عرصه‌های طبیعی استان تحت پوشش کشت گیاه باریجه قرار گرفته است.

به طور معمول 3 تا 5 سال طول می‌کشد تا باریجه به مرحله بهره‌برداری برسد. در هر هکتار نیز به طور میانگین 2 هزار کپه کاری می‌شود که با توجه به وسعت کشت، در صورتی که شرایط اقلیمی مناسل باشد، چیزی در حدود 20 میلیون کپه یا پایه خواهیم داشت. اگر از هر پایه 35 گرم باریجه برداشت شود، با احتساب افت، می‌توان در سطح استان چیزی در حدود 945 تن باریجه برداشت کرد!

درآمد ناخالص کشت باریجه: 94 میلیارد تومان طی 3 سال!

برآوردهای قیمت سال‌های 94 و 95 نشان می‌دهد که این میزان باریجه 94 میلیارد و 500 میلیون تومان درآمد ناخالص برای بهره‌برداران به همراه دارد. از این درآمد البته باید بهره‌های مالکانه و... را حذف کرد. به گفته الهی‌پناه با تمام حذفیات، در یک دوره سه‌ساله برداشت، که پایان آن سال 97 است، درآمد خالص ناشی از کشت باریجه حدود 46 میلیارد تومان برای 260 خانوار بهره‌بردار خواهد شد.

تناسب فوق‌الذکر را به خاطر بیاورید! اگر با فراوری باریجه، ارزش این محصول دست‌کم سه برابر شود، درآمد ناخالص مذکور به 282 میلیارد و درآمد خالص به 138 میلیارد تومان می‌رسد!

طرحی که در سال‌های 94 و 95 اجرا شد تا حد زیادی موفقیت‌آمیز بوده است چرا که با وجود خشکسالی حاکم بر استان، حدود 70 درصد «گیاه سبز» داشتیم. توجه داشته باشید که این آمار و ارقام تنها مربوط به یک نوع گیاه دارویی کشت‌شده در استان است! و باز تصور کنید که اگر تمام 130 گونه گیاه دارویی قابل کشت در استان به طور اقتصادی مورد بهره‌برداری قرار بگیرند، چه ارقام قابل توجهی نصیب بهره‌برداران استان سمنان می‌شود.

در انتظار کشت گیاهان دارویی

چنان‌که اشاره شد در حال حاضر برخی از طرح‌های مربوط به کشت گیاهان دارویی تهیه شده است؛ خبر دیگری که الهی‌پناه می‌دهد این است که بذرهای برخی از گیاهان دارویی نیز تهیه و توزیع شده و در حال حاضر بهره‌برداران تحت نظارت اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان در انتظار زمان مناسبی هستند تا پیش از بارش‌ها نسبت به کشت این گیاهان اقدام کنند.

اکنون اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی مختلف است تا این دست اقدامات ترویج شود. ولیئی رئیس اداره مرتع اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان می‌گوید با توجه خشکسالی‌ها باید برنامه‌ریزی‌های ویژه‌ای به منظور احیاء و توسعه پوشش گیاهی در مراتع مستعد صورت داد و یکی از مهم‌ترین این برنامه‌ریزی‌ها می‌تواند توجه به کشت گیاهان دارویی باشد.

کوتاه سخن؛ امیدواریم که اهالی صنعت استان و سرمایه‌گذاران این حوزه مهم را دریابند. ما دیروز خبری را در مرآت منتشر کردیم که بر اساس آن، گردش مالی مربوط به کشت گیاهان دارویی حدود 70 هزار میلیارد ریال اعلام شده بود! سهم ما از این میزان چقدر است؟ صنعت استان چه می‌تواند بکند تا در شرایط تحریم، این گردش مالی 70 هزار میلیارد ریالی افزایش پیدا کند؟

این‌ها سوالاتی است که باید به پاسخ آن‌ها امیدوار باشیم.